Niniejszy artykuł pochodzi ze strony the Mehrit Centre i jest częścią cyklu What You Need to Know. Został wykorzystany z pełną zgodą the Mehrit Centre. Możesz pobrać oryginał (artykuł w języku angielskim) w pliku PDF tutaj.

Wpływ traumatycznych zdarzeń na mózg

Zdarzenia traumatyczne to zdarzenia związane z zagrożeniem życia, takie jak wypadki drogowe, katastrofy, ale także przemoc, molestowanie seksualne i wszelkiego rodzaju znęcanie się.

W Kanadzie przykładem takich zdarzeń o długotrwałych skutkach jest to, co działo się z Aborygenami w szkołach z internatem – w ramach przymusowej asymilacji dzieci były wywożone daleko od rodzin, molestowane, nadużywano wobec nich kar cielesnych. Do dnia dzisiejszego, wiele spośród dzieci nadal doświadcza skutków traumatycznych wydarzeń, przez które przechodzili ich dziadkowie i rodzice w tych szkołach.

Również inne zdarzenia w życiu dziecka mogą stanowić uraz i mieć długotrwałe skutki. Może to być przemoc w domu lub po prostu udział w wypadku czy katastrofie. Rozumiejąc w jaki sposób i dlaczego zdarzenia tego typu wpływają na mózg, możemy pomóc dzieciom uporać się z efektami urazów i dzięki temu w pełni cieszyć się życiem.

Dobrym sposobem, aby zrozumieć wpływ traumatycznych zdarzeń jest porównanie z tym, co dzieje się z ciałem poddanym wpływowi bardzo niskich temperatur. Aby zapobiec hipotermii, mózg „włącza ogrzewanie”. Najpierw pojawiają się dreszcze. Niewielki ośrodek w mózgu wysyła sygnał do mięśni, aby zaczęły drżeć i w ten sposób wytwarzać ciepło. W tym celu przyspiesza się także krążenie krwi i oddech oraz wzrasta ciśnienie. Jednak te procesy spalają bardzo dużo energii. Dlatego mózg „wyłącza” niektóre funkcje w ciele, żeby podtrzymać swoje funkcjonowanie. Ważne jest wtedy tylko to, aby zachować wystarczającą ilość ciepła, aby uchronić mózg od uszkodzenia przez niską temperaturę. Funkcje takie jak trawienie, przepływ krwi do koniuszków palców dłoni i stóp, a nawet niektóre części mózgu, służące nam do utrzymywania uwagi, podejmowania decyzji i kontrolowania impulsów spowalniają swoje działanie, by oszczędzać energię.

Niezależnie od rodzaju traumatycznych zdarzeń – czy mają charakter społeczny, emocjonalny, psychologiczny czy fizyczny – w tym tragiczne doświadczenia rdzennych mieszkańców Kanady w szkołach z internatem i ich rodzin – ich wpływ na mózg jest jednakowy. Mózg przystosowuje się, by ochronić się przed stresem, który wywołują traumatyczne zdarzenia. Niektóre części mózgu zachowują najwyższą czujność, podczas gdy inne stają się mniej aktywne. Odbija się to bardzo negatywnie na zdolności dziecka do kontrolowania emocji, utrzymywania spokoju i uwagi, hamowania impulsów i tworzenia zdrowych relacji. Nawet zwyczajne rzeczy, takie jak wyjście do supermarketu czy siedzenie w klasie, mogą stać się bardzo trudne dla dziecka, które przeżyło traumę.

Oznaki stresu związanego z traumatycznymi zdarzeniami

Kiedy dzieci doświadczają podwyższonego poziomu stresu pod wpływem traumatycznych zdarzeń, często pojawiają się następujące sygnały, że tak jest:

  • dzieci te zdają się być smutne przez większość czasu albo w ogóle nie widać po nich żadnych emocji,
  • wytwarza się u nich nadmierna reakcja stresowa nawet na drobne rzeczy, przypominająca alarm w samochodzie, który włącza się nawet wtedy, kiedy na samochód po prostu spadnie liść,
  • postrzegają one neutralną mimikę twarzy, a nawet przyjazne słowa jako zagrażające,
  • mają trudności z regulowaniem silnych negatywnych emocji – nie tylko złości, ale także lęku, smutku, samotności i wstydu,
  • wykazują znacznie większą niż inne dzieci impulsywność i brak tolerancji dystraktorów,
  • mają trudności z przewidywaniem konsekwencji i oceną ryzyka,
  • mają skłonności do wycofywania się lub agresji,
  • wydaje się, jakby nie odczuwały empatii nie umiały rozróżniać dobra od zła.

Pierwszym i najważniejszym krokiem do poradzenia sobie z takimi zachowaniami jest rozpoznanie, że NIE oznaczają one, że dziecku brak samokontroli lub że celowo jest nieposłuszne. Takie problemy to nie kwestia wyboru. Wynikają one z tego, że dziecko spala tak wiele energii na skutek wpływu traumy na mózg, że nie pozostaje jej wystarczająco dużo na to, by regulować własne myśli, emocje i działania. Tak więc takie zachowania należy postrzegać jako oznaki, że poziom stresu u tego dziecka jest zbyt wysoki i trzeba go zredukować.

Strategie radzenia sobie ze stresem potraumatycznym

Oto pięć podstawowych strategii pomagania dzieciom cierpiącym z powodu stresu pourazowego:

  • zapewnianie maksymalnego poczucia bezpieczeństwa w domu,
  • wspomaganie dzieci w uświadamianiu sobie i wyrażaniu ich emocji,
  • zachęcanie dzieci, by stały się „uczącymi się detektywami”, poszukującymi źródeł stresu i redukującymi czynniki, które je stresują,
  • pomaganie dzieciom w odzyskaniu spokoju i świadomości, jak to jest, kiedy odczuwa się spokój,
  • wykorzystywanie momentów, kiedy są podenerwowane, jako szansy, by nauczyć je, jak znaleźć to, co ich uspokaja i jak to zastosować.