Niniejszy artykuł pochodzi ze strony the Mehrit Centre i jest częścią cyklu What You Need to Know. Został wykorzystany z pełną zgodą the Mehrit Centre. Możesz pobrać oryginał (artykuł w języku angielskim) w pliku PDF tutaj.

Czym jest samoregulacja?

Najnowsze badania w dziedzinie neurologii i fizjologii dogłębnie zmieniły nasze rozumienie mechanizmów sterujących reakcją dziecka na stres, a także uwydatniły to, co lekarze intuicyjnie rozumieli od pokoleń – dowiodły, że zdrowie fizyczne i psychiczne dzieci są ze sobą nierozerwalnie powiązane.

Prawdopodobnie nie ma nic, co ilustrowałoby lepiej to zjawisko niż Być może nic nie ilustruje tego zjawiska lepiej niż szybko rosnące rozumienie samoregulacji. Rdzeń koncepcji samoregulacji odnosi się do sposobu, w jaki mózg utrzymuje stabilność fizjologiczną przez złożone mechanizmy sprzężenia zwrotnego. Jest to zdolność do samoregulacji, która umożliwia dziecku reagowanie na stresory w jego otoczeniu.

Jak w każdym systemie homeostatycznym, mózg reguluje ilość energii wydatkowanej aby poradzić sobie ze stresorami, a następnie odzyskać równowagę, tak aby wspierać odbudowę i wzrost. Wyjaśniając samoregulację rodzicom i opiekunom używamy klasycznego przykładu pieca jako prostego systemu homeostazy.

Piecem steruje termostat – prosty bimetalowy pasek, który został zwinięty w zwój, a następnie rozszerza się lub kurczy w zależności od temperatury otoczenia. W przypadku mózgu, “termostat” to układ systemów i czujników działających w całym ciele – wykorzystuje wszystko, od baroreceptorów w naczyniach    krwionośnych do podkorowych układów nerwowych, które stale monitorują potencjalne wyzwania i zagrożenia. Te systemy i czujniki zachowują się tak samo jak termostat, pod wpływem zarówno pozytywnych jak i negatywnych sygnałów odprowadzających, wysyłanych z mózgu do różnych narządów ciała, w odpowiedzi na sygnały doprowadzające, odbierane przez mózg z różnych organów.

Rdzeniem tego samoregulującego się procesu jest autonomiczny układ nerwowy (AUN). Podobnie jak to się działo miliony lat temu, przy pierwszych oznakach drapieżnika albo zdobyczy – lub czegokolwiek, co wydaje się zagrażające lub ekscytujące – AUN wysyła neurohormony, które przygotowują ciało do działania: walki, ucieczki lub polowania i chwytania. Te reakcje stresowe zużywają mnóstwo energii, więc AUN ma inny mechanizm szybkiego przywracania równowagi, gdy niebezpieczeństwo minęło i jest już po polowaniu (lub teście z matematyki).

Te podwójne przeciwstawne mechanizmy utrzymania równowagi to: 1) współczulny układ nerwowy (WUN), który uwalnia adrenalinę i kortyzol, powodujące przyspieszanie i szybkiego działania i 2) przywspółczulny układ nerwowy (PUN), który uwalnia acetylocholiny i serotoniny, aby spowolnić reakcje do punktu spoczynku w celu odzyskania  [energii i równowagi].

Oba te połączone układy nieprzerwanie regulują każdy szczegół biologicznej egzystencji dziecka: oddychanie, jedzenie, spanie, uczenie się, koegzystencję z rówieśnikami. Ale jeśli ten mechanizm odzyskiwania jest nadużywany, a oznaki, że dana osoba potrzebuje odpoczynku i regeneracji są ignorowane, wówczas system może się nadwyrężyć i wskutek tego po pewnym czasie pojawiają się pierwsze wczesne oznaki zaburzeń fizycznych, behawioralnych, dotyczących uwagi i/lub psychiki.

Mózg reaguje na bardzo duże zapotrzebowanie na energię wyłączając te części, które nie są w danym momencie konieczne, podobnie jak mieszkający w bardzo dużym domu, którzy zamykają otwory wentylacyjne w nieużywanych pomieszczeniach, aby zmniejszyć koszty ogrzewania. Mózg działa na podobnej zasadzie; ale niestety, te wyłączone przez mózg “otwory” mogą być jednymi z najważniejszych systemów, jakich dziecko potrzebuje do monitorowania i modulowania swoich emocji, zachowania i uwagi. Mózg kieruje swoją energię do obsługi podstawowych potrzeb organizmu – na przykład serca, oddychania, termoregulacji, grup dużych mięśni – a odbiera ją w takim dziedzinom jak system odpornościowy, metabolizm, systemy neuronowe [kory] przedczołowej potrzebne do modulowania impulsów i silnych emocji, a nawet systemy w uchu środkowym, które wykrywają ludzki głos.

Oznaki stresu

Skąd mamy wiedzieć, kiedy dziecko wydatkuje  zbyt dużo energii? Istnieje kilka prostych oznak, które pomagają rodzicom i innym opiekunom stwierdzić, że u dziecka system reagowania na stres jest przeciążony:

  • trudności z zasypianiem lub utrzymaniem ciągłości snu
  • zrzędliwy nastrój rano
  • drażliwość nawet z powodu drobiazgów, trudności z uspokojeniem zdenerwowanego dziecka
  • zmiany nastroju
  • kłopoty ze skupieniem uwagi czy nawet słyszeniem Twojego głosu
  • często złość lub oznaki smutku, strachu i niepokoju.

Rozpoznawanie stresorów i reagowanie na nie

Tradycyjne podejście do takich problemów, [polegające na wzmacnianiu] samokontroli, skupiałoby się na próbach powstrzymania lub wygaszania zachowań. Ale te zachowania są często sygnałami, że dziecko jest nadmiernie  obciążone stresem. Rozpoznawanie źródeł stresu umożliwia bardziej efektywne łagodzenie go zanim osiągnie on poziom nieakceptowalny dla dziecka, a tym samym ułatwia przywrócenie dziecka do stanu spokoju i skupienia. Takie podejście stanowi podstawę samoregulacji, koncepcji zakorzenionej w gruntownej prewencyjnej ochronie zdrowia.

Rozpoznawanie stresorów ma zatem zasadnicze znaczenie dla wspierania nadmiernie spiętych dzieci. Niektóre typowe dla dzieci stresory to:

  • biologia dziecka – na przykład jego system sensoryczny/motoryczny
  • niedostatek/słaba jakość snu
  • nieodpowiednia dieta (obfitująca w żywność wysoko przetworzoną)
  • brak aktywności fizycznej
  • stresory w otoczeniu – na przykład nadmiar hałasu, światła lub tłum ludzi.
  • wymagania stawiane dziecku na przykład przez rodzinę, szkołę itp.
  • za dużo czasu przed monitorem

5 etapów samoregulacji

Rodzice i inni opiekunowie mogą podjąć pięć kluczowych kroków, aby rozwiązać te problemy i pomóc dzieciom w odzyskaniu spokoju:

  1. Odczytać oznaki stresu i przeformułować zachowanie.
  2. Rozpoznać stresory.
  3. Zmniejszyć stres.
  4. Odwzorować.
  5. Zareagować.

Ten sam proces pomaga każdemu uregulować własne stresory i reakcje.

Następne etapy

Lekarze podstawowej opieki zdrowotnej i pielęgniarki środowiskowe mogą odgrywać decydującą rolę, pomagając rodzinom rozpoznawać i łagodzić stresory zgodnie z zasadami samoregulacji. Taka współpraca służby zdrowia i rodziców pozwala zawczasu identyfikować problemy i promować zdrową drogę rozwoju dzieci.

Obraz: Pixabay, licencja CC0 Creative Commons