Niniejszy artykuł pochodzi ze strony the Mehrit Centre i jest częścią cyklu What You Need to Know. Został wykorzystany z pełną zgodą the Mehrit Centre. Możesz pobrać oryginał (artykuł w języku angielskim) w pliku PDF tutaj.

Model samoregulacji

  • Samoregulacja dotyczy sposobu, w jaki dana osoba radzi sobie ze stresem, we wszystkich jego postaciach, a następnie jak odzyskuje wydatkowaną energię.
  • U danej osoby (czy to dziecko, rodzic czy nauczyciel), wystawionej we wczesnych latach życia na działanie nadmiernego stresu może rozwinąć się “zapalny system alarmowy”, który nawet pod wpływem stosunkowo niewielkich stresorów wywołuje reakcję „walki lub ucieczki” albo „zamrożenia”.
  • W metodzie samoregulacji (Self-Reg) wyróżniamy pięć obszarów stresu i samoregulacji: biologiczny, emocjonalny, poznawczy, społeczny i prospołeczny.
  • Self-Reg nie jest gotowym programem, zestawem strategii ani schematem postępowania. Self-Reg jest czymś więcej – praktycznym podejściem, które umożliwia rodzicom i nauczycielom lepsze zrozumienie dziecka lub ucznia oraz innych ludzi.
  • Self-Reg zawiera 5 kroków, pomagających wykształcić umiejętności w zakresie samoregulacji u dzieci, nastolatków, starszej młodzieży i dorosłych:
    1. Rozpoznanie oznak stresu i przeformułowanie zachowania (zrozumienie zachowania w kontekście stresu i samoregulacji)
    2. Rozpoznanie stresorów
    3. Redukcja stresorów
    4. Refleksja
    5. Reakcja
  • U dziecko, które w wyniku nadmiernego stresu jest wciąż niedostatecznie lub nadmiernie pobudzone, częściej i łatwiej wyzwala się reakcja „walki lub ucieczki” lub „zamrożenia”.

 

OBSZARY STRESU I SAMOREGULACJI

Obszar biologiczny

  • Rozwój mózgu dziecka ma niezmiernie ważne znaczenie we wczesnych latach życia – to, w jaki sposób będzie on przebiegać, wywiera ogromny długoterminowy wpływ na jego zdrowie psychiczne i fizyczne.
  • Dziecko, którego rodzice pomagają mu w regulacji jego stanu pobudzenia i emocji, rozwija zdolność do samoregulacji. Regulacja to nie to samo co kontrola, dyscyplina i zarządzanie.
  • Nauczyciel przedszkolny może nauczyć się rozpoznawać stany pobudzenia dziecka oraz modyfikować jego zachowanie, zwiększając lub zmniejszając pobudzenie tak, aby utrzymać optymalną regulację.
  • Do radzenia sobie ze stresem służą cztery mechanizmy neuronalne: (1) zaangażowanie społeczne; (2) walka lub ucieczka; (3) zamrożenie; oraz (4) Mózg wykorzystuje “hierarchię” reakcji na zagrożenia. Jeżeli jedna reakcja okazuje się niewystarczająca, aby poradzić sobie ze stresem w danych momencie, mózg przełącza się na kolejną w hierarchii. Optymalnym stanem jest zaangażowanie społeczne.
  • W przypadku kiedy układ kontroli stresu zostaje przeciążony, traci on swoją elastyczność, co powoduje chroniczny stan niedostatecznego lub nadmiernego pobudzenia dziecka.
  • Jeśli dziecko jest stale niedostatecznie lub nadmiernie pobudzone, trudno mu wytrwać w skupieniu i gotowości, czyli w stanie optymalnym dla procesu uczenia się.
  • Chronicznie rozkojarzone, nadpobudliwe i/lub agresywne dzieci nie są w jakiś sposób “słabe” ani nie zachowują się tak celowo. Takie zachowanie oznacza, że nadmierny stres, jakiego doświadczają, uniemożliwia im zaangażowanie społeczne i jest zbyt dużym wyzwaniem dla ich procesów poznawczych.
  • Trzeba „przeformułować” nie tylko zachowanie dzieci, ale też style rodzicielstwa. Metodę samoregulacji (Self-Reg) opracowano właśnie z tą intencją.

Obszar emocjonalny

  • Wielu dzieciom, zwłaszcza małym, bardzo trudno jest „obserwować, oceniać i modyfikować” własne emocje.
  • Odwoływanie się do „procesów lewopółkulowych”, takich jak mowa i funkcje wykonawcze, nie jest skuteczne w procesie regulowania emocji dziecka, ponieważ w stanie nadmiernego pobudzenia te procesy „wyłączają się” u dzieci pod wpływem adrenaliny.
  • Im silniejsze oddziaływanie adrenaliny na dziecko, tym mniejsza jego wydolność „obserwowania, oceniania i modyfikowania” własnych emocji.
  • Gdy dziecko jest pod wpływem adrenaliny, nauczyciele i opiekunowie powinni je uspokoić. Bezcelowe są w takiej sytuacji próby zmuszania dziecka, aby obserwowało, oceniało i modyfikowało to, co wówczas czuje.
  • Małe dzieci doświadczają intensywnych reakcji emocjonalnych, które mogą być nagłe i wydają się katastrofalne – na zasadzie „wszystko albo nic”.
  • Rodzice lub wychowawcy małego dziecka mogą czuć się przytłoczeni, gdy wydaje się, że nie potrafią uspokoić lub pocieszyć podopiecznego.
  • Czasem dziecko jest tak zdenerwowane albo rozzłoszczone, że nie pomaga nic, co mówisz lub robisz. Dzieje się tak NIE dlatego, że zepsuł się „mechanizm hamujący” dziecka i z pewnością NIE dlatego, że dziecko „za mało się stara”. Po prostu tak pobudzone dziecko nie jest w stanie zarejestrować ani przetworzyć tego, co mówisz lub robisz.
  • Rodzice i wychowawcy małego dziecka muszą je najpierw uspokoić zanim spróbują je „edukować”.

Obszar poznawczy

  • Poznanie dotyczy każdego procesu psychicznego powiązanego z nabywaniem wiedzy: uwagi, percepcji, pamięci i rozwiązywania problemów
  • Metoda samoregulacji (Self-Reg) w tym obszarze zajmuje się poznawczym fundamentem wymienionych procesów – tak zwanymi korzeniami uwagi.
  • Koncentracja uwagi angażuje ciało równie mocno jak umysł. Korzenie zdolności dziecka do skupiania uwagi można wzmacniać.
  • Utrzymywanie koncentracji wymaga od autonomicznego systemu nerwowego dziecka wydatkowania znacznej energii, jest zatem kosztowne.
  • Dziecko, które z jakiegokolwiek powodu czuje się niekomfortowo w sytuacji uczenia się, musi pracować ciężej, aby się skoncentrować, niż dziecko, które jest w naturalny sposób spokojne i uważne.
  • Problemy z samoregulacją w którymkolwiek z pozostałych obszarów mogą poważnie ograniczyć zdolność dziecka do skupienia się na zadaniu.
  • Sam wysiłek, żeby siedzieć spokojnie lub wyhamować pewne impulsy wymaga od niektórych dzieci tak wielkiego wydatkowania energii, że to co z niej pozostaje może dziecku nie wystarczyć, żeby utrzymać uwagę.
  • Wiele dzieci potrzebuje naszej pomocy, aby stopniowo osiągnąć spokój, skupienie i wyciszenie podczas samodzielnej pracy.
  • Wiele problemów z uwagą wynika z niepozornych i łatwych do przeoczenia trudności z przetwarzaniem (słuchowym, wzrokowym itp.) informacji.
  • U dziecka, które ma problem z przetwarzaniem, niezdolność do uczestniczenia i skupiania się NIE jest spowodowana brakiem motywacji. Jednak z czasem może doprowadzić do braku motywacji.
  • Rozpracowując źródła problemów z uwagą analizujemy zdolność dziecka do rejestracji i integracji różnego rodzaju informacji sensorycznych.
  • Istnieją rozmaite oparte na zabawie techniki skutecznego dotarcia do źródeł uwagi; jednak przede wszystkim chcemy pracować nad samoregulacją dziecka.
  • Roztargnienie dziecka, impulsywność, nieumiejętność słuchania, niska tolerancja frustracji i inne trudne zachowania są konsekwencją nadmiernego pobudzenia.
  • Im bardziej zestresowane jest dziecko, tym trudniej mu uczestniczyć w tym, co obserwuje lub odczuwa oraz przewidzieć, co będzie się działo, a to nasila stres i sprawia, że dziecko staje się jeszcze bardziej nieuważne.
  • Wyłączenie się i nadmierna koncentracja na czymś to sposoby blokowania stresu.
  • Metoda samoregulacji (Self-Reg) pozwala nam przerwać cykl „pobudzenia”. Następnie utrzymując obciążenie stresem dziecka na akceptowalnym poziomie możemy nauczyć dziecko samodzielnego zarządzania stresem.
  • Im lepiej dziecko nauczy się jak identyfikować i redukować stresory, które czynią je nieuważnym, tym łatwiej będzie mu rozpoznawać regularności w tym, co do tej pory było „przytłaczającym, pełnym zgiełku zamieszaniem”.

Obszar społeczny

  • Problemy w obszarze społecznym wynikają z pobudzenia wywołanego przez system, który stanowi pierwszą linię obrony dziecka i służy radzeniu sobie ze stresem. To system zaangażowania społecznego.
  • Zachęcanie dziecka, aby bardziej starało się w obszarze społecznym może sprawić, że dziecko stanie się jeszcze bardziej spięte i straci pewność siebie w sytuacjach towarzyskich.
  • Musimy zrozumieć, co da się zrobić, aby u dzieci zestresowanych interakcjami społecznymi wzmocnić zdolności nawiązywania i podtrzymywania więzi.
  • Jeśli utrwali się reagowanie walką lub ucieczką na sytuacje społeczne, dziecko będzie unikać tego, czego najbardziej i rozpaczliwie potrzebuje, gdy jest przestraszone lub zaniepokojone: uspokajającej obecności opiekuna lub innych dzieci.
  • Zwrócenie się do wewnątrz to istota reakcji „walka lub ucieczka”: mózg przestawia się na tryb „mózgu przetrwania”.
  • Dzieciom, które tak się czują jest niezmiernie trudno komunikować się słowami.
  • W reakcji walki lub ucieczki dziecko może odbierać nawet najbardziej neutralne aktywności społeczne jako zagrożenie. Tego rodzaju zniekształcenia poznawcze to „znak”, że dziecko jest już w stanie niskiej energii/wysokiego napięcia. Potrzebuje natychmiastowego uspokojenia, a opiekunowie muszą odbudować jego poczucie bezpieczeństwa.
  • „Zagrożenia” występują we wszelkich formach i wymiarach. Niektóre zagrożenia bardzo łatwo zdefiniować. Czasami zagrażający może być po prostu wygląd, ton głosu, gest, ruch lub odwrotnie: brak spojrzenia, wypowiedzi, gestu, ruchu.
  • Gdy dziecko czuje się zagrożone, może u niego przeważać reakcja układu współczulnego (gniew i agresja lub ucieczka) albo przywspółczulnego (hamującego) – wycofanie, paraliż.
  • Dziecko przytłoczone sytuacjami, które wykraczają poza jego umiejętności społeczne, najprawdopodobniej będzie reagować agresywnie lub wycofywać się z takich sytuacji.
  • Problemem dla takiego dziecka może być to, że nie potrafi „odczytywać” z mimiki, co inne dzieci czują albo ma problemy z nadążaniem za przebiegiem konwersacji. Takie dziecko nie rozumie, dlaczego to, co powiedziało lub zrobiło, próbując nawiązać kontakt z innym dzieckiem, wywołało strach czy gniew, widoczne na twarzy tego drugiego dziecka. Wydaje mu się, że każdy w grupie z wyjątkiem niego dobrze integruje się z resztą albo że wszyscy inni śmieją się z żartu, którego ono nie rozumie.
  • Umiejętność stosowania metody samoregulacji (Self-Reg) w sytuacjach społecznych jest tym dzieciom najbardziej potrzebna, ponieważ to one w pierwszym rzędzie muszą wiedzieć, co mogą zrobić, aby poczuć się bezpiecznie.
  • Zabawa to naturalny mechanizm socjalizacji we wczesnych latach życia.

Obszar prospołeczny

  • Istotą metody samoregulacji (Self-Reg) jest to, że rodzimy się z mózgiem nastawionym na zaangażowanie społeczne.
  • Zachowanie antyspołeczne u dziecka NIE jest normą.
  • Oczywiście istnieją mechanizmy biologiczne, które w niesprzyjających okolicznościach prowadzą do zachowań antyspołecznych.
  • Równie wyraziste są mechanizmy biologiczne, które w odpowiednich okolicznościach prowadzą do zachowań prospołecznych.
  • Zamiast pytać, w jaki sposób zmusić dziecko do zachowań prospołecznych, przez pryzmat samoregulacji pytamy: Co popycha dziecko na ścieżkę antyspołeczną?
  • Odpowiedź to przeciążenie stresem: reakcja walki lub ucieczki wyłącza trawienie, naprawę komórkową, układ odpornościowy oraz systemy kory przedczołowej, obsługujące rozpoznawanie intencji oraz komunikowanie się.
  • Nadmiar stresu wyłącza właśnie te systemy, które pozwalają doświadczać „empatii poznawczej”: nie tylko być poruszonym, lecz rozumieć, co ktoś inny czuje.
  • Gdy zaangażowanie społeczne się wyłącza, uaktywniają się pierwotniejsze, poprzedzające mózg społeczny systemy, które w obliczu zagrożenia powodują agresję lub ucieczkę.
  • Niekiedy dzieci rodzą się podatne na pobudzenie limbiczne albo jakieś zdarzenie nadmiernie aktywizuje ich układ limbiczny. Nadmiernie pobudzone dziecko z większą intensywnością odbiera impulsy, a jednocześnie spada jego świadomość społeczna i samoświadomość: dziecko nie może się dzielić, współczuć ani porozumiewać. Pobudzenie innej osoby jest dla dziecka tak stresujące, że wywołuje reakcję walki lub ucieczki lub zamrożenia.
  • Kluczowe znaczenie ma w takich sytuacjach nasza reakcja na niepokój dziecka, który może objawiać się aktami agresji.
  • Karcenie dziecka za brak empatii, krzyczenie na dziecko, gdy pragnie uspokojenia czy eskalacja konfliktu, gdy dziecko potrzebuje wyciszenia tylko pogarsza sytuację. Zamiast tego musimy zastosować metodę samoregulacji (Self-Reg) zarówno u siebie, jak i u dziecka.

Przedszkola i szkoły mogą odegrać znaczącą rolę w modelowaniu takiego podejścia oraz przekazywania i wyjaśniania go rodzicom